مصاحبه تخصصی مجله دستاوردهای نوین حمل‌ونقل با دکتر مهدی حسن زاده در حوزه حمل‌ونقل پاک
حمل‌ونقل پاک
تبعات آلودگی هوا وصدا ناشی از توسعه حمل‌ونقل موتوری در کلان شهرها، هر روز بر ضرورت ارتقای کیفیت زندگی شهری و حرکت به سمت توسعه حمل‌ونقل پاک می‌افزاید و بی توجهی به آن مولد آسیب‌های اجتماعی در شهر و جامعه خواهد بود. دکتر مهدی حسن زاده مدیر عامل مهندسین مشاور رهیافت درمصاحبه پیش رو ضمن اشاره به مولفه‌های توسعه حمل‌ونقل پاک، بر ضرورت توسعه همزمان مولفه‌های مذکور تاکید می‌کنند.- شرکت رهیافت در چه حوزه‌هایی فعالیت می‌کند؟
مهندسین مشاور رهیافت یک شرکت مهندسی درزمینه‌های ترافیک و حمل‌ونقل، راهسازی، راه آهن، فرودگاه، ایمنی و پدافند غیرعامل است که از سال۱۳۸۰ فعالیت خود را شروع کرده و در راستای ارائه وارتقاء خدمات مشاوره در سطح کشور گام برمی دارد.
رهیافت چرا در مسیر توسعه و ترویج حمل‌ونقل پاک در سطح شهرهای کشور قدم گذاشت؟
- مهندسین مشاور رهیافت در حوزه مهندسی ترافیک، دپارتمان‌های مختلفی در زمینه حمل‌ونقل دارد که یکی از آنها، دپارتمان حمل‌ونقل پاک است. با توجه به دانش و تجربه‌های که ما از دنیا داشتیم و به صورت پیوسته در حال به روزرسانی آن بودیم، می‌دیدیم که دنیا به سرعت به سمت توسعه حمل‌ونقل پاک قدم برمی دارد. ما نیز، هم درراستای ارتقاء دانش و تجربه و هم مسئولیت اجتماعی خودمان دیدیم که در این مسیر وارد شویم تا بتوانیم ترافیک را در شهرها مدیریت کنیم و آلودگی صدا و هوا را آرام آرام در بلند مدت و میان مدت کاهش دهیم. همچنین یکی دیگر از دلایل جهت تمرکز روی این بخش آن بود که بتوانیم آگاهی‌های لازم را در اختیارمدیران شهری قرار دهیم و امیدواریم با این برنامه‌ها در آینده شهرهای کشور بتوانند از حمل‌ونقل پاک سهم بیشتری داشته باشند.
چه اقداماتی در جهت توسعه حمل‌ونقل پاک توسط این شرکت انجام گرفته؟
- اگر حمل‌ونقل پاک را عمدتا مرتبط با موضوع دوچرخه و پیاده بدانیم، علاوه بر مطالعات، بررسی‌ها و طراحی‌های مختلفی که رهیافت طی این ۱۸ سال در شهرهای کشور در این زمینه انجام داده، ما باهماهنگی‌های که با دو سفارت ایران و هلند انجام دادیم، کارگاه‌های مختلفی را در ۸ شهر بزرگ در سال ۹۶ با همراهی یک گروه متخصص هلندی برگزار کردیم تا انتقال دانش صورت بگیرد، تجربیات گفته شود و هم افزایی اتفاق افتد. هدف ما این بود که در این شهرها (تهران، اصفهان، شیراز، کرج، مشهد،تبریز، یزد، قزوین و بعد از آن هم شهرهای دیگری مثل کرمان و قم) مدیران در خصوص لزوم ترویج حمل‌ونقل پاک آگاهی بیشتری پیدا کنند و آهسته آهسته در بودجه ریزی‌ها درصد بیشتری را به بخش حمل‌ونقل پاک شامل دوچرخه و عابر پیاده اختصاص دهند.
مهمترین نیازی که در حال حاضر در مسیرتوسعه حمل‌ونقل پاک وجود دارد چه نیازی است؟
- مهمترین نیاز و قدم اول داشتن یک برنامه است.هر شهری لازم است درگام اول، برنامه مسیر توسعه را چه در بخش دوچرخه و چه در بخش پیاده تدوین کند.گام دوم پیاده سازی این برنامه است اما نه به صورت موردی و سلیقه ای بلکه گام به گام منطبق با برنامه، بخش‌های مختلف اجرا شود تا بتوانیم آرام آرام شاهد رشد سفرهای دوچرخه و پیاده باشیم. به عنوان مثال اگر می‌خواهیم از خانه تا محل کار برویم و فاصله ۱۰کیلومتر است و فاصله تا اولین ایستگاه مترو حدود۶۰۰ یا ۷۰۰ متر است انتخاب کنیم پیاده برویم و اگرمترو را انتخاب می‌کنیم و ایستگاه مقصد با محل کار ما ۲ کیلومتر فاصله دارد و آنجا دوچرخه اشتراکی مهیا است از آن استفاده می‌کنیم و همه این سیستم‌ها اگر یکپارچه طراحی شوند به شهرها و به مردم شهرهاکمک می‌کند که به جای خودروی شخصی به مرور از گزینه‌های دیگر استفاده کنند.
شهرها برای ترویج و توسعه حمل‌ونقل پاک به چه زیرساخت‌هایی نیاز دارند؟
- برنامه‌ریزی هر شهر در این مسیر عمدتا سه بخش را به خود اختصاص می‌دهد که یکی از آنها، بخش زیرساخت است. به طور مشخص در مبحث دوچرخه، زیرساخت اصلی مسیرهای ویژه دوچرخه است که لازم است در شهرها شناسایی و به درستی و با جزئیات طراحی و اجرا شود. ایجاد تسهیلات پارکینگ (دوچرخه بند، پارکینگ‌های سرپناه دار برای توقف‌های طولانی مدت) و دوچرخه اشتراکی که در بعضی شهرها در بعضی از مناطق شهری گزینه مناسبی است مجموعه زیرساخت‌های توسعه دوچرخه سواری است. ایجاد پیاده روها و پیاده راه‌های مناسب (خیابان‌هایی که هیچ وسیله نقلیه موتوری درآن اجازه تردد ندارد و فقط عابران می‌توانند با فراقت آنجا تردد نمایند) و دارای پیوستگی، ایمن‌سازی گذرعرضی عابرین و اولویت دادن به عبور پیاده در سطح به صورت ایمن به جای ایجاد پل‌های عابر در مجموعه زیرساخت‌های مربوط به توسعه پیاده مداری قرار دارد.
این زیرساخت‌ها در حال حاضر در ایران در چه شرایطی است؟
- هم در بخش دوچرخه و هم عابر پیاده وضعیت خیلی خوبی نداریم و عملا این دوگزینه جذاب را به رسمیت نشناختیم. خیلی از مدیران شهری در حال حاضر به این مساله که بسیای از سفرهای روزانه درشهر زیر ۵ کیلومتر هستند و بخشی از این سفرهامی تواند با دوچرخه انجام شود و همچنین سفرهای زیادی کمتر از 700 - 800 متر طول دارند و می‌توانند به صورت پیاده انجام شوند توجه ندارند. پیاده روی و دوچرخه سواری مثل حمل‌ونقل عمومی و استفاده ازخودرو دو روش حمل‌ونقلی است و اگر شهرها به این بپردازند و زیرساخت و سایر نیازهای آن را تامین نمایند، می‌توانند انتظار داشته باشند که در آینده مردم برای جابجایی‌های روزانه از این دو شیوه استفاده نمایند.
برگزاری همایش‌های شهری چقدر به توسعه حمل‌ونقل پاک می‌تواند کمک کند؟
- همانطورکه اشاره نمودم هر برنامه توسعه ای سه مولفه دارد بعد از زیرساخت، بخش دوم، کارهای نرم افزاری است. همایش‌ها، نمایشگاه‌ها، آموزش و اطلاع رسانی همه در این سرفصل قرار می‌گیرند و بسیار بسیار مهم هستند. در بسیاری مواقع مردم از امکانات شهری خود آگاهی ندارند، یه جاهایی آموزش لازم را ندیدند و اگر به این موارد توجه مناسب و کافی نشان داده شود می‌تواند مولفه دوم را به خوبی پوشش دهد و نتیجه اش این باشد که انسانها به اهمیت استفاده از این گزینه‌ها که در سلامت، بهبود هوای شهرها در بلند مدت و کاهش آلاینده‌های صوتی تاثیر دارد آگاه شوند.
برای ایجاد تعامل با مدیران و مسئولان درتوسعه حمل‌ونقل پاک چه گام‌هایی لازم است برداشته شود و چه انتظاری از مسئولین در تسهیل رسیدن به هدف گذاری‌ها وجود دارد؟
- مولفه سوم توسعه با پاسخ به این سوال پوشش داده می‌شود. اگر یک مولفه زیرساخت و دوم کارهای نرم افزاری باشد، سومین بعد، هماهنگی بین سازمان‌ها است. خصوصاً در کشور ما که سازمانهای مختلف دربخش‌هایی از شرح وظایفشان همپوشانی دارند اگه باهم هماهنگ باشند و تقسیم کار کنند می‌توانند با سرعت بسیار بیشتر و موثرتر توسعه حمل‌ونقل پاک را رقم بزنند.فرض کنید اگر شهرداری با پلیس و یا ارگان‌های متولی دیگر مانند وزارت بهداشت، وزارت آموزش و پرورش و وزارت ورزش و جوانان که همه به نوعی در این موضوعات در حال تلاش هستند هماهنگ باشند، حتما می‌توانند هم افزایی ایجاد کنند و بدین ترتیب کشور در توسعه حمل‌ونقل پاک سرعت خواهد گرفت.
به هر یک از مولفه‌های سخت افزار، نرم افزار وسازمان افزار با توجه به شرایط ایران چه امتیازی تعلق می‌گیرد؟
- اگر بخواهیم این سه را با هم مقایسه کنیم ایجاد زیرساخت امتیاز بیشتری می‌گیرد، به علت اینکه ملموس تر بوده بیشتر مورد توجه مدیران شهری قرارگرفته است. در بخش کارهای نرم افزاری مرتبط با اهدافمان کمتر کار کردیم به عنوان مثال اگر همایشی برگزار شده و هدف این بوده که دوچرخه سواری دانش آموزی توسعه پیدا کند همایش‌ها لزوما هدفمند نبوده و رتبه سوم و پایین ترین رتبه مربوط به سازمان افزار و هماهنگی‌های بین سازمان هاست که متاسفانه آن طورکه باید و شاید انجام نمی‌شود. تجربه کشورهای پیش رو نشان می‌دهد دوچرخه سواری و پیاده مداری وقتی توسعه پیدا می‌کند که در مورد هر سه مولفه همزمان باهم فعالیت و پیشرفت صورت گیرد.
- در بخش دوچرخه سواری کشورهای هلند ودانمارک در این موضوع پیشرو و پیشتاز هستند ودر پیاده مداری هم این دو کشور خوب کار کردند و دلیل آن هم این بوده که در یک برنامه بلند مدت حدود ۳۰ تا ۴۰ سال در کنار مطالبه گری مردم، دولت‌های مرکزی هم همراهی و زیرساخت را ایجادکردند و همچنین به موازات آن کارهای آموزشی واطلاع رسانی انجام شده است. نتیجه آن این بوده که سهم قابل توجهی از جابجایی‌های روزانه شهری با دوچرخه و به صورت پیاده انجام می‌شوند و درعین حال موجب بهبود وضعیت سلامتی و نشاط شهروندان این کشورها هم شده است. به عنوان نمونه در شهرهایی مانند آمستردام اترخت و دلفت در کشورهلند و کپنهاگ در کشور دانمارک در بخش‌هایی درمحدوده‌های مرکزی این شهرها بیش از ۵۰ درصدسفرها با دوچرخه انجام می‌شوند.
- سازمانهای مردم نهاد(سمن‌ها)چه نقشی می‌توانند در این مسیر ایفا نمایند؟
- این گروه‌ها می‌توانند بسیار موثر باشند به شرطی که آگاهی خودشان را بیشتر کنند و بتوانندمطالبه گری موثر داشته باشند. مطالبه‌گری موثر وقتی رخ می‌دهد که مسیر توسعه را شناسایی کنند و گام‌های لازم را بدانند تا بتوانند از مسئولین شهری و کشوری در خصوص برنامه‌ها، قول‌ها و تعهدها پیگیری نمایند.
- پژوهش در زمینه حمل‌ونقل پاک در ایران درچه وضعیتی قرار دارد؟
- رکن اصلی هر اقدامی فکر کردن و برنامه‌ریزی هست. چه طور ممکن است که ما در زندگی شخصی خودمان وقتی می‌خواهیم که چیزی را برای خود یاخانواد تهیه کنیم، زمان زیادی را صرف برنامه‌ریزی می‌کنیم ولی متاسفانه می‌بینیم که تصمیم‌های بزرگ و پرهزینه ای در شهرها و کشورمان گرفته می‌شود که فکر، تامل و بررسی لازم در مورد آ نها انجام نمی‌شود. بازدیدهایی را که در شهرها انجام می‌دهیم می‌بینیم که در مواردی هزینه و مسیر دوچرخه ای زیبا و شکیل اجرا شده غافل از اینکه این مسیر کاربردی نیست ومبدا و مقصدی را به هم وصل نمی‌کند و دلیلی ندارد که دوچرخه سواری از آنجا عبور نماید و یا در مواردی پیاده راه ایجاد شده و چون مطالعه کافی انجام نشده پیاده راه و گذرپیاده مرغوب و جذاب نبوده است. بدین ترتیب مطالعه و بررسی و پژوهش واقعا مثل فونداسیون یک ساختمان، مهم و اساسی است.
مهمترین چالش‌ها و موانع در مسیر توسعه حمل‌ونقل پاک چیست؟
- چالش‌های مختلفی پیش روی توسعه حمل‌ونقل پاک هست به اعتقاد من با توجه به اینکه در شهرهای ما ترافیک، آلودگی هوا، صدا و مشکلات سلامتی شهروندان وجود دارد مهمترین چالش پیش روی این توسعه آگاهی عمومی مسئولان، مدیران و مرد مراجع به اهمیت این توسعه است. طبق آخرین آمار وزارت بهداشت بیش از ۶۰ درصد زنان و بیش از ۵۵درصد مردان دچار کم تحرکی هستند. بیماری‌های غیر واگیر، چاقی و .... عوارض این سبک زندگی نوین شهری هست که می‌توانیم با توسعه حمل‌ونقل پاک ضمن اینکه در بلند مدت به کاهش مشکلات ترافیک و آلودگی هوا و صوت کمک می‌کنیم درمسیر بهبود سلامتی شهروندانمان گام برداریم. علاوه بر آن چالش‌های مختلفی دیگری داریم مثل اینکه در خیلی از شهرها این باور وجود دارد که شیب، محدودیت بزرگی برای تردد با دوچرخه است یا درموضوع پیاده مداری اینکه پیاده روی با وجود آلودگی هوا عوارض بیشتری خواهد داشت. ما اگر می‌خواهیم در آینده شهرهای سالم تر و با هوای بهتر داشته باشیم باید از امروز شروع کنیم. مشکل شیب برای تردد بادوچرخه مشکل بزرگی نیست، خیلی از شهرهای ما در برخی بخش‌ها مشکل شیب دارند که آن هم با استفاده از دوچرخه‌های دنده ای در صورت داشتن آموزش مناسب و یا حتی دوچرخه‌های برقی قابل حل است و یا چالش‌های دیگر مثل دوچرخه سواری بانوان که آن هم در چارچوب رعایت قانون می‌توان به آن هم پرداخت چون به هر حال خانم‌های این کشور۵۰ درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند وبخش زیادی از سفرهای با طول کوتاه توسط بانوان انجام می‌شود که آن هم پتانسیل بزرگی است.
در زمینه توسعه دوچرخه سواری و پیاده روی آیا طرح‌های تشویقی هم برای شهروندان وجود دارد؟
- موارد حداقلی انجام شده به عنوان مثال شرکت برق در اراک به کارمندانی که روزانه از دوچرخه استفاده کنند پاداش می‌دهد و یا شهرداری تهران از همکارانی که با دوچرخه تردد می‌کردند قدردانی کرد و جوایزی را به آ نها اعطا کرد. این سیاست بسیاردرستی است که خیلی از کشورها آن را پیش گرفتندو می‌تواند منجر به ترویج و توسعه دوچرخه سواری وپیاده مداری شود به این صورت که طبق یک برنامه مدون با اپلیکیشن‌ها و نرم افزارهایی که میزان پیمایش دوچرخه و یا تردد به صورت پیاده را شناسایی می‌کنند می‌توان در این راستا گام برداشت.
- 1399/02/20